1. Mùa lễ Ramadan trong năm 2026
Tháng Ramadan là tháng thứ 9 theo lịch âm của người Hồi giáo, là khoảng thời gian thiêng liêng để rèn luyện sự kỷ luật và thanh lọc tâm hồn. Đối với người bệnh đái tháo đường, việc nhịn ăn từ bình minh đến hoàng hôn đặt ra những thách thức sức khoẻ không nhỏ.
Theo dự kiến, tháng Ramadan năm 2026 sẽ bắt đầu vào khoảng ngày 17 tháng 2 năm 2026 và kéo dài 29-30 ngày.
Lưu ý đặc biệt cho năm 2026 tại Việt Nam: Thời điểm bắt đầu Ramadan 2026 (giữa tháng 2) rơi vào khoảng thời gian ngay sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ. Đây là một thách thức kép về chuyển hóa đối với bệnh nhân đái tháo đường:
- Giai đoạn tết: Thường tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu năng lượng, đường và tinh bột (bánh chưng, mứt tết), dễ gây tăng đường huyết.
- Chuyển sang tháng Ramadan: Ngay sau đó cơ thể phải thích nghi đột ngột với việc nhịn ăn kéo dài trong ngày và ăn tập trung vào ban đêm.
- Nguy cơ: Sự thay đổi đột ngột từ chế độ ăn "thả ga" ngày Tết sang chế độ nhịn ăn khắc nghiệt có thể gây ra dao động đường huyết dữ dội, tăng nguy cơ hạ đường huyết ban ngày và tăng đường huyết ban đêm,...
2. Chuẩn bị trước mùa Ramadan
Bệnh nhân cần đến gặp bác sĩ để được tư vấn ít nhất 6-8 tuần trước Ramadan.
A. Đánh giá nguy cơ sức khỏe (bảng phân tầng yếu tố nguy cơ theo IDF-DAR cập nhật 2026)
Hệ thống phân tầng nguy cơ mới nhất năm 2026 của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF) và Liên minh Đái tháo đường & Ramadan (DAR) chia bệnh nhân thành 3 nhóm:
Nguy cơ Thấp:
- Y tế: Nhịn ăn có thể an toàn. Cần đánh giá y tế và theo dõi.
- Tôn giáo: Việc nhịn ăn là bắt buộc (trừ khi có gánh nặng thể chất bất thường).
Nguy cơ Trung bình:
- Y tế: An toàn không chắc chắn. Cần theo dõi nghiêm ngặt và điều chỉnh thuốc.
- Tôn giáo: Nhịn ăn được ưu tiên, nhưng có thể chọn không nhịn ăn nếu lo ngại về sức khỏe sau khi tham vấn bác sĩ.
Nguy cơ Cao:
- Y tế: Nhịn ăn là không an toàn. Khuyên tuyệt đối không nên nhịn.
- Tôn giáo: Được miễn trừ nhịn ăn để bảo vệ tính mạng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ cao vẫn quyết định nhịn ăn bất chấp lời khuyên y tế (lên tới 50-80% trong một số nghiên cứu). Do đó, việc phân tầng nguy cơ cần đi kèm với giáo dục có cấu trúc và giám sát chặt chẽ (như dùng CGM) để đảm bảo an toàn cho cả những người quyết định nhịn ăn trái với lời khuyên.
B. Điều chỉnh thuốc (Theo ADA 2026 và IDF-DAR)
Việc điều chỉnh thuốc là bắt buộc để tránh hạ đường huyết khi bụng đói:
Metformin: Thường không cần chỉnh liều. Dùng liều buổi sáng vào bữa Iftar (sau hoàng hôn) và liều buổi chiều (nếu có) vào bữa Suhoor (trước bình minh).
Sulfonylurea (SU):
- Tránh dùng các loại cũ như Glibenclamide vì nguy cơ hạ đường huyết cao. Nên chuyển sang Gliclazide MR hoặc Glimepiride,...
- Dùng liều thuốc vào bữa Iftar. Có thể cần giảm liều tại bữa Suhoor nếu đường huyết ổn định.
SGLT2 inhibitors: Không cần chỉnh liều nhưng phải uống vào bữa Iftar và uống đủ nước để tránh mất nước,. Không nên bắt đầu thuốc này ngay sát Ramadan.Cần thận trọng ở người già hoặc người có nguy cơ mất nước/huyết áp thấp.
GLP-1 RAs: An toàn, không cần chỉnh liều nếu đã dùng ổn định từ 2-4 tuần trước Ramadan.
Insulin: Một số gợi ý chính
- Insulin nền (Lantus, Levemir,...): Giảm liều 15-30% và tiêm vào bữa Iftar.
- Insulin nhanh: Giữ nguyên liều Iftar, giảm 25-50% liều Suhoor và bỏ liều bữa trưa.
- Insulin hỗn hợp: Chuyển liều sáng sang Iftar và dùng 50% liều chiều cho Suhoor.
C. Dinh dưỡng và Sinh hoạt
- Cân nặng: Nên duy trì cân nặng hoặc giảm cân nhẹ (nếu thừa cân).
- Giấc ngủ: Điều chỉnh giờ ngủ sớm hơn để thức dậy ăn Suhoor, đảm bảo đủ giấc để tránh mệt mỏi.
3. Thực hành trong tháng Ramadan: Ăn uống và Vận động
A. Dinh dưỡng: Nguyên tắc "Đĩa ăn Ramadan"
Cấu trúc Dĩa ăn Ramadan (Hình dung trên một đĩa tròn tiêu chuẩn)
- Rau củ (Chiếm 1/2 đĩa): Các loại rau không chứa tinh bột (như rau lá xanh, dưa chuột, cà chua, đậu que). Nhóm này cung cấp chất xơ giúp no lâu và hạn chế tăng đường huyết nhanh.
- Tinh bột (Chiếm 1/4 đĩa): Ưu tiên các loại tinh bột phức hợp, giàu chất xơ và có chỉ số đường huyết (GI) thấp (như gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, bánh mì nguyên cám). Tránh các loại tinh bột tinh chế như xôi nếp trắng, bánh mì trắng.
- Đạm (Chiếm 1/4 đĩa): Chọn các nguồn đạm nạc (như ức gà, cá, thịt nạc, trứng,...). Đạm giúp duy trì khối lượng cơ và tăng cảm giác no.
- Bên cạnh đĩa ăn:
+ Trái cây: 1 phần nhỏ trái cây tươi (ví dụ: 1 lát dưa hấu, 1 quả táo nhỏ).
+ Nước/sữa: 1 ly nước lọc hoặc sữa ít béo/không đường.
Phân bổ dinh dưỡng cụ thể (Theo IDF-DAR Guidelines)
Nguyên tắc chung cho tổng năng lượng nạp vào trong đêm:
- Carbohydrate: 40–50% (nên chọn loại giải phóng năng lượng chậm).
- Protein: 20-30%
- Chất béo: < 35% (ưu tiên chất béo không bão hòa đơn và đa, hạn chế chất béo bão hòa dưới 10%),.
Hướng dẫn cụ thể cho từng bữa ăn
Bữa Iftar (Xả chay - Ngay sau khi mặt trời lặn): cung cấp năng lượng nhanh chóng nhưng tránh tăng đường huyết đột ngột.
1. Mở đầu: Uống nhiều nước để bù nước và ăn 1-3 quả chà là nhỏ để nâng đường huyết một cách tự nhiên.
2. Bữa chính: Áp dụng quy tắc "Dĩa ăn Ramadan" như trên.
3. Lưu ý:
- Tránh ăn quá nhanh.
- Hạn chế tối đa đồ uống hay thực phẩm có nhiều đường (nước ngọt, nước trái cây đóng hộp,...).
Bữa Suhoor (Trước bình minh): cung cấp năng lượng bền bỉ cho cả ngày dài nhịn ăn.
- Thời gian: Nên ăn càng muộn càng tốt (sát giờ đóng chay/bắt đầu nhịn).
- Thành phần quan trọng:
- Tăng cường Protein và Chất béo tốt (dầu oliu, các loại hạt) vì chúng giúp no lâu hơn carbohydrate.
- Sử dụng thực phẩm giàu chất xơ (ngũ cốc nguyên hạt, rau) để làm chậm quá trình tiêu hóa và ổn định đường huyết.
3. Không được bỏ bữa: Việc bỏ bữa Suhoor làm tăng nguy cơ hạ đường huyết trong ngày và ăn quá nhiều vào bữa Iftar kế tiếp.
Các lưu ý bổ sung để dễ thực hiện
- Nước: Uống đủ nước và các đồ uống không đường trong khoảng thời gian từ Iftar đến Suhoor. Tránh đồ uống có chứa caffeine (trà đậm, cà phê...) vì chúng gây lợi tiểu, dẫn đến mất nước,.
- Phương pháp chế biến: Ưu tiên nướng, hấp, luộc thay vì chiên ngập dầu để giảm lượng chất béo bão hòa và calo thừa.
B. Vận động
- Vẫn duy trì hoạt động thể chất nhưng tránh tập thể dục cường độ cao vào những giờ cuối của buổi nhịn ăn (trước hoàng hôn) vì nguy cơ hạ đường huyết rất cao,.
- Các buổi cầu nguyện Taraweeh (đứng lên ngồi xuống nhiều lần) được tính là hoạt động thể chất nhẹ nhàng.
C. Quản lý các nhóm đối tượng đặc biệt
- Đái tháo đường Type 1 (T1DM): Được xếp vào nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của công nghệ (bơm insulin, CGM) và giáo dục, một số bệnh nhân có thể nhịn ăn an toàn. Cần theo dõi sát sao vì nguy cơ nhiễm toan ceton (DKA) và hạ đường huyết.
- Phụ nữ mang thai: Được xếp loại nguy cơ rất cao (6.5 điểm) trong bảng điểm 2026 nếu không kiểm soát tốt. Nhịn ăn có thể gây rủi ro cho cả mẹ và thai nhi. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ vẫn chọn nhịn ăn, do đó cần tư vấn tiền sản kỹ lưỡng.
- Người cao tuổi: Cần đánh giá thêm về tình trạng suy yếu (frailty) và nhận thức. Nguy cơ mất nước và té ngã cao hơn.
D. Theo dõi đường huyết
- Theo dõi đường huyết (SMBG): Khuyến nghị theo dõi 7 thời điểm trong ngày đối với nhóm nguy cơ cao. Đây là chìa khóa để phát hiện sớm các bất thường.
Bảy thời điểm thực hiện SMBG:1. Trước bữa Suhoor; 2. Buổi sáng; 3. Giữa ngày; 4. Giữa buổi chiều; 5. Trước bữa Iftar; 6. Sau ăn bữa Iftar 2 giờ; 7. Bất kỳ lúc nào cảm giác mệt mỏi
- Công nghệ mới: Sử dụng CGM (theo dõi đường huyết liên tục) giúp giảm thời gian hạ đường huyết và tăng thời gian trong ngưỡng an toàn (TIR). Các hệ thống phân phối insulin tự động (AID) cũng cho thấy hiệu quả bảo vệ tốt hơn trong tháng Ramadan.
E. Khi nào cần phá bỏ việc nhịn ăn (Cấp cứu)?
Bệnh nhân phải dừng nhịn ăn ngay lập tức (kể cả khi chỉ còn ít phút nữa là đến giờ xả chay) nếu:
- Đường huyết < 70 mg/dL (3.9 mmol/L) (Nguy cơ hạ đường huyết).
- Đường huyết > 300 mg/dL (16.6 mmol/L) (Nguy cơ toan ceton/tăng áp lực thẩm thấu).
- Có triệu chứng mệt mỏi, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, hoặc triệu chứng cấp tính như nóng, sốt, tiêu chảy, nôn mửa,...
F. Lễ Eid al-Fitr (Lễ xả chay)
Sau 30 ngày nhịn ăn, lễ Eid thường đi kèm với việc ăn uống tiệc tùng. Bệnh nhân cần:
- Tránh "ăn bù" quá mức gây tăng đường huyết đột biến.
- Duy trì thói quen ăn uống lành mạnh đã thiết lập trong tháng Ramadan.
- Tiếp tục theo dõi đường huyết khi quay lại chế độ ăn uống bình thường.
4. Tổng kết
Quản lý đái tháo đường trong tháng Ramadan là sự kết hợp giữa y học và đức tin. Việc nhịn ăn có thể thực hiện an toàn nếu bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ thấp/trung bình và tuân thủ chặt chẽ kế hoạch điều trị.
- Chìa khóa thành công: đánh giá trước Ramadan, điều chỉnh thuốc, theo dõi đường huyết (tốt nhất là dùng CGM), và dinh dưỡng hợp lý.
- Thông điệp quan trọng: Hồi giáo cho phép người bệnh không phải nhịn ăn nếu điều đó gây hại cho sức khỏe. Việc bảo vệ tính mạng là ưu tiên hàng đầu,.
5. Tài liệu tham khảo
- IDF-DAR Practical Guidelines 2021. International Diabetes Federation & Diabetes and Ramadan International Alliance.
- The 2026 Update of the IDF-DAR Risk Calculator for Fasting in People with Diabetes. J Diabetes Endocr Pract. 2025.
- Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026.
- Diabetes and Ramadan | Fasting | Diabetes UK.
BS. Nguyễn Ngọc Ân - Khoa Nội tiết
Bệnh viện Đa khoa Khu vực Thủ Đức
