GIẢI MÃ: NHỮNG VẤN ĐỀ BẠN CẦN BIẾT VỀ CHỐNG NẮNG

      Tại phòng khám da liễu, chúng tôi thường gặp nhiều thắc mắc quen thuộc từ bệnh nhân:

• “Em làm văn phòng cả ngày, có cần bôi kem chống nắng không bác sĩ?”
• “Trời nhiều mây thì đâu có nắng, chắc không cần chống nắng đúng không ạ?”
• “Em đã dùng nhiều loại serum dưỡng da rồi, có cần thêm kem chống nắng nữa không?”

      Thực tế, ánh nắng mặt trời vừa mang lại lợi ích, vừa mang nhiều nguy cơ tiềm ẩn gây hại cho làn da. Tia cực tím (UV) có thể xuyên qua mây, cửa kính, và âm thầm gây cháy nắng, sạm nám, lão hóa sớm, thậm chí ung thư da. Vì vậy, chống nắng không chỉ đơn thuần là thoa kem chống nắng, mà cần một chiến lược toàn diện để bảo vệ làn da khỏe mạnh.

      Trong bài viết này, bác sĩ da liễu sẽ chia sẻ những thông tin cần biết về chống nắng toàn diện – từ thói quen sinh hoạt, trang phục bảo hộ, chế độ dinh dưỡng đến việc sử dụng kem chống nắng đúng cách.

1. TỔNG QUAN VỀ CHỐNG NẮNG

      Ánh nắng mặt trời là nguồn năng lượng thiết yếu cho sự sống, giúp cơ thể tổng hợp vitamin D và mang lại nhiều lợi ích sức khỏe. Tuy nhiên, trong ánh nắng lại chứa tia cực tím (UV) – “thủ phạm” chính gây ra nhiều vấn đề cho da:

• Tia UVA: xuyên sâu vào trung bì, gây lão hóa sớm, nếp nhăn và tăng nguy cơ ung thư da.
• Tia UVB: tác động mạnh lên thượng bì, gây bỏng nắng, rám nắng và cũng góp phần hình thành ung thư da.
• Tia UVC: phần lớn đã bị tầng ozone chặn lại, nhưng khi tiếp xúc nhân tạo (đèn hàn, tia laser) vẫn có thể gây hại.

      Hậu quả của việc không bảo vệ da khỏi tia UV bao gồm:

• Cháy nắng, đỏ rát, phồng rộp.
• Sạm nám, tàn nhang, rối loạn sắc tố.
• Da khô, nhăn, lão hóa sớm.
• Tăng nguy cơ mắc ung thư da (bao gồm ung thư tế bào đáy, tế bào gai, u hắc tố).

2. CÁC BIỆN PHÁP CHỐNG NẮNG TOÀN DIỆN

      Chống nắng không chỉ dừng lại ở việc bôi kem chống nắng. Để bảo vệ làn da tối ưu, cần phối hợp nhiều phương pháp:

2.1 Thói quen tránh nắng:

      Việc tránh tiếp xúc với ánh nắng mặt trời là không khả thi, tránh nắng là nên:

• Hạn chế ra ngoài vào khung giờ nắng gắt (10h – 15h).
• Tận dụng bóng râm, che ô khi đi bộ.
• Ưu tiên ngồi phía râm mát khi ở ngoài trời.

2.2 Trang phục bảo hộ

      Đảm bảo che hết được các vùng da cần được che:

• Mặc áo dài tay, quần dài, váy chống nắng.
• Đội mũ rộng vành ≥ 7–10 cm để che mặt, tai và cổ.
• Sử dụng khẩu trang vải nhiều lớp, che phủ tốt.
• Đeo kính mát có khả năng lọc tia UV để bảo vệ mắt và vùng da quanh mắt.

      Lựa chọn trang phục đúng

• Chất liệu: dày, có độ xốp cao: Polyester, Len; Lụa; Nylon; Cotton và rayon
• Màu sắc : Màu sắc vải theo thứ tự chống nắng: Vải màu tối -> Vải màu -> vải trắng.
• Có dán nhãn chống tia UV , lựa chọn trang phục theo chỉ số UPF

      Lựa chọn kính:

• Hầu hết các loại kính đều chặn được bức xạ UVB, bất kể loại kính. Tuy nhiên, khả năng truyền bức xạ UVA thay đổi tùy theo loại, độ dày và màu sắc của kính
• Màu sắc của kính đóng vai trò quan trọng và màu xám mang lại khả năng bảo vệ cao nhất.

=> Cửa sổ ô tô không hoàn toàn bảo vệ khỏi tác hại do ánh nắng mặt trời vì vậy việc bảo vệ bằng quần áo và kem chống nắng vẫn có tác dụng ngay cả trong ô tô, đặc biệt là vào những ngày nắng.

3. KEM CHỐNG NẮNG

3.1 Kem chống nắng là gì?

      Kem chống nắng là sản phẩm bôi ngoài da, chứa các hoạt chất giúp giảm thiểu tác hại của tia cực tím (UVA, UVB). Đây là công cụ quan trọng nhất trong dự phòng cháy nắng, sạm nám, lão hóa sớm và ung thư da.

3.2 Chỉ số kem chống nắng

      SPF: Sun Protection Factor

• Thời gian bỏng nắng khi bôi kem chống nắng (KCN)/ Thời gian bỏng nắng khi không bôi kem chống nắng
• SPF là khả năng ngăn ngừa ban đỏ (bỏng nắng) của sản phẩm (phần lớn là do tia UVB gây ra)
• Kem chống nắng SPF 15 có khả năng bảo vệ khoảng 94% khỏi tia UVB
• Khả năng bảo vệ chống lại tia UVB được tăng lên #97% với SPF 30 và #98% với SPF 50+.

      UVA-PF (UVA protective factor)

• UVA-PF = thời gian sạm da kéo dài khi bôi KCN/ thời gian sạm da kéo dài khi không bôi KCN
• Khác nhau giữa các quốc gia
• UVA-PF ít nhất phải bằng 1/3 SPF để được coi là 'phổ rộng'.

3.3 Phân loại kem chống nắng

- Theo cơ chế: vật lý, hóa học, hỗn hợp

      Kem chống nắng vật lý

• Gồm ZnO, TiO 2 , cao lanh và ichthammol, trong đó ZnO và TiO 2 được sử dụng phổ biến nhất
• An toàn: không dị ứng rất it dị ứng vì nó không bị hấp thu: dùng cho đối tượng da nhạy cảm
• Ổn định trước ánh sáng mặt trời, (độ ổn định về cấu trúc của nó để duy trì khả năng bảo vệ khỏi ánh)
• Chống nắng mạnh (UVA,UVB)
• Kém thẩm mỹ (trắng)

      Kem chống nắng hóa học

• Chứa các hợp chất hữu cơ (Avobenzone, Octocrylene, Tinosorb ...)
• Hấp thu vào cơ thể lượng ít, có khả năng dị ứng ( do phản ứng hoá học)
• Hầu hết không ổn định và dễ bị phân hủy
• Thẩm mỹ hơn

      Kem chống nắng hỗn hợp (Hybrid)

      Kết hợp cả hai cơ chế trên, vừa tăng hiệu quả bảo vệ, vừa cải thiện tính thẩm mỹ (ít để lại vệt trắng).

• Theo kết cấu: Kem, sữa, gel, xịt, stick. 
• Theo đặc tính: chống nước, chống mồ hôi, dùng hằng ngày, dùng khi đi biển/thể thao. 

      Kem chống nắng phổ rộng (Broad Spectrum)

• Là loại kem có khả năng bảo vệ da khỏi cả tia UVA và UVB.
• Thông thường trên nhãn sẽ ghi “Broad Spectrum” hoặc PA++/+++ (chỉ số chống UVA).
• Đây là tiêu chí bắt buộc khi lựa chọn kem chống nắng, vì nếu chỉ chống UVB thì da vẫn bị lão hóa và hư tổn do UVA.

      Kem chống nắng chống được ánh sáng xanh

• Ánh sáng xanh (HEV light) phát ra từ điện thoại, máy tính, đèn LED, có thể góp phần gây sạm da, lão hóa.
• Một số kem chống nắng hiện đại bổ sung Iron Oxides, Licochalcone A, chất chống oxy hóa để hỗ trợ chống ánh sáng xanh.

3.4 Lựa chọn kem chống nắng thế nào là tối ưu?

      Kiểu hình da:

• Da trắng dễ bị bỏng: kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF cao (50+)
• Da dễ rám nắng: chọn kem chống nắng có chỉ số SPF trung bình (15+)
• Da sẫm màu hơn mà không nhạy cảm với ánh sáng : có thể không cần dùng kem chống nắng hoặc dùng SPF 15

      Theo loại da:

• Da dầu: Nên dùng SPF 30, không sinh nhân mụn, dành cho da dầu, có thêm các chất giảm nhờn như saicyclic, niacinamide. Dạng bào chế: gel, lotion, fluid..
• Da nhạy cảm: nên dùng KCN vật lý, KHÔNG chứa hương liệu, dầu, PABA hoặc các hoạt chất có trong kem chống nắng hóa học có thể gây kích ứng da nhạy cảm. Không gây dị ứng
• Da khô: Cân nhắc sử dụng KCN dạng cream hoặc lotion

      Hoạt động ngoài trời hoặc bơi lội

      Kem chống nắng 'water resistant' được khuyên dùng

      Theo từng vùng cơ thể

• Vùng da nhiều lông: kem chống nắng lỏng, nhẹ sẽ dễ thoa hơn
• Mũi/môi/quanh mắt: có thể dùng que chống nắng
• Không bôi kem chống nắng dạng xịt trực tiếp lên mặt; cần thận trọng để tránh hít phải và tiếp xúc với mắt.

      Mang thai và cho con bú

• Chống nắng vẫn quan trọng
• Ưu tiên KCN vật lý (ví dụ, oxit kẽm, titan dioxide)
• Tránh bôi kem chống nắng gần quầng vú khi cho con bú

      Trẻ em

Trẻ <6 tháng tuổi:

• Bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời bằng cách cho trẻ ở trong bóng râm và mặc áo sơ mi dài tay, quần dài, đội mũ rộng vành và đeo kính râm. Tất nhiên, hãy cẩn thận để tránh quá nóng.
• Nếu có thể, hãy tránh sử dụng kem chống nắng

      Trẻ > 6 tháng tuổi:

• Sử dụng kem chống nắng có chứa oxit kẽm hoặc titan dioxide, thích hợp nhất cho làn da nhạy cảm của trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi.
• Ngay cả khi sử dụng kem chống nắng, hãy cho trẻ ở trong bóng râm và mặc quần áo bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời, ví dụ như áo sơ mi dài tay, quần dài và mũ rộng vành

      Sau làm thủ thuật

• Thủ thuật không xâm lấn: nên sử dụng kem chống nắng vật lý, phổ rộng, chỉ số chống nắng cao
• Thủ thuật xâm lấn: tùy từng loại thủ thuật, theo sự chỉ định của bác sĩ da liễu:
• Chemical peel: sử dụng ngay sau khi hoàn thành (nếu ra ngoài có tiếp xúc với ánh nắng)
• Mesotherapy: tránh nắng trong 24h đầu
• Lăn kim : dùng KCN sau làm 12h, không đứng trực tiếp dưới nắng trong 2 tuần
• Laser phân đoạn bóc tách : dùng sau 48h điều trị

3.5 Cách sử dụng kem chống nắng:

      Liều lượng:

• Thuốc mỡ (Ointments) và Kem (Creams): 1 FTU ≈ 0.5 g. Lượng từ đầu ngón tay đến khớp đầu tiên của ngón trỏ.
• Sữa dưỡng (Lotions): 0.5 g có kích thước bằng một đồng 25 paise cũ.
• 1 FTU là một lượng thích hợp để che phủ hai lòng bàn tay người lớn

      Thời điểm:

• Sử dụng 15 phút trước khi đi ra ngoài. ( Để KCN (có SPF 15 trở lên ) có đủ thời gian để phát huy tác dụng tối đa)
• Dùng lượng vừa đủ để che toàn bộ khuôn mặt và cơ thể (tránh vùng mắt và miệng).
• Áp dụng lại sau mỗi 2 giờ trong điều kiện tiếp xúc với ánh nắng mặt trời liên tục.
• Thoa lại sau khi bơi, đổ mồ hôi nhiều hoặc nếu bị chùi đi (ví dụ: dùng khăn tắm).
• Nên sử dụng kem chống nắng kết hợp với các biện pháp khác bao gồm quần áo chống nắng , tránh tiếp xúc với ánh nắng trong những giờ nắng cao điểm (khoảng 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều vào mùa hè) và ở trong bóng râm nếu có thể.

3.6 Viên uống chống nắng

 

 

- Hoạt chất chính trong viên uống chống nắng

• Chất chống oxy hóa hoặc các chất được cho là có hoạt tính chống oxy hóa:
• Vitamin: carotenoid (vitamin A), ascorbic acid (vitamin C), tocopherol (vitamin E)
• Pycnogenol (chiết xuất vỏ thông đỏ)
• Polypodium leucotomos extract (chiết xuất dương xỉ)
• Chiết xuất hương thảo và bưởi (NutroxSun)
• Caffein
• Bảo vệ da toàn thân (kể cả vùng khó bôi kem như da đầu, sau gáy).
• Tiện lợi khi phải hoạt động lâu ngoài trời.
• Hỗ trợ tốt cho người bị nám, sạm da hoặc có bệnh da nhạy cảm với ánh sáng (lupus ban đỏ, bạch biến ...)

- Hạn chế

• Không thể thay thế kem chống nắng bôi ngoài da.
• Hiệu quả chống nắng chỉ ở mức hỗ trợ, không đủ để ngăn cháy nắng nếu không kết hợp các biện pháp khác.
• Cần sử dụng đều đặn và lâu dài mới thấy tác dụng.

=> Viên uống chống nắng là một biện pháp bổ trợ hữu ích, giúp tăng cường hàng rào bảo vệ da từ bên trong. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả chống nắng toàn diện, vẫn cần kết hợp đồng thời kem chống nắng bôi ngoài da, trang phục che chắn, thói quen tránh nắng và chế độ dinh dưỡng hợp lý.

4. NHỮNG SAI LẦM THƯỜNG GẶP KHI CHỐNG NẮNG

• Chỉ dùng kem chống nắng khi trời nắng gắt.
• Bôi kem quá ít hoặc quên bôi lại.
• Chọn sản phẩm chỉ dựa vào chỉ số SPF, bỏ qua PA/ Broad Spectrum.
• Nghĩ rằng ngồi trong nhà hoặc lái xe thì không cần chống nắng.
• Nghĩ rằng chỉ bôi chống nắng hoặc uống viên chống nắng là đủ mà không cần kết hợp với các biện pháp khác.

5. KẾT LUẬN:

      Chống nắng không phải là một sự lựa chọn, mà là một thói quen cần thiết để bảo vệ sức khỏe và vẻ đẹp làn da của bạn. Hãy luôn nhớ những nguyên tắc vàng này: Bằng cách kết hợp nhiều phương pháp, chống nắng; hiểu đúng về bản chất kem chống nắng và cách sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, bạn đang chủ động đầu tư vào sức khỏe lâu dài của mình, giảm thiểu nguy cơ lão hóa sớm và các vấn đề nghiêm trọng hơn về da.

Nguồn tham khảo:

Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. Bài giảng Da liễu: Chống nắng và chăm sóc da [Internet]. TP. Hồ Chí Minh: ĐHYD TP.HCM; [cited 2025 Oct 02]. Available from: https://ump.edu.vn

Bệnh viện Da Liễu TP. Hồ Chí Minh. Hướng dẫn sử dụng kem chống nắng và phòng ngừa tác hại tia UV [Internet]. TP. Hồ Chí Minh: BVDL TP.HCM; [cited 2025 Oct 02]. Available from: https://bvdl.org.vn

Bệnh viện Da Liễu Trung ương. Các biện pháp bảo vệ da trước tác hại của ánh nắng mặt trời [Internet]. Hà Nội: BVDL Trung ương; [cited 2025 Oct 02]. Available from: https://dalieu.vn

Hội Da Liễu Việt Nam. Khuyến cáo về sử dụng kem chống nắng trong cộng đồng [Internet]. Hà Nội: Hội Da Liễu VN; [cited 2025 Oct 02]. Available from: https://hoidalieuvietnam.com.vn

Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chăm sóc và dự phòng bệnh da do ánh sáng [Internet]. Hà Nội: Bộ Y tế; [cited 2025 Oct 02]. Available from: https://moh.gov.vn

BS.CKII Châu Thị Kim Trang, BS.CKI Nguyễn Thị Hiền - Khoa khám bệnh 

Bệnh viện Đa khoa khu vực Thủ Đức