Báo cáo Lao Toàn cầu năm 2025 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra rằng mặc dù bệnh lao (TB) vẫn là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, các chỉ số chính đang bắt đầu chuyển dịch theo hướng tích cực sau những gián đoạn do đại dịch COVID-19. Năm 2024 đánh dấu lần đầu tiên số lượng người mắc bệnh lao trên toàn cầu giảm kể từ năm 2020. Tuy nhiên, tiến độ thực hiện các mục tiêu của Chiến lược Chấm dứt Bệnh lao (End TB Strategy) đến năm 2025 và 2030 vẫn còn khoảng cách rất lớn.
Những điểm cốt lõi cần lưu ý:
- Gánh nặng bệnh tật: Ước tính có 10,7 triệu người mắc bệnh lao và 1,23 triệu người tử vong trong năm 2024. Lao vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu do một tác nhân truyền nhiễm duy nhất trên thế giới.
- Tiến độ mục tiêu: Tỷ lệ giảm tỷ lệ mắc lao (12% kể từ năm 2015) và số ca tử vong (29% kể từ năm 2015) vẫn thấp hơn nhiều so với các mốc cột mốc năm 2025 (lần lượt là 50% và 75%).
- Khủng hoảng tài chính: Nguồn lực cho phản ứng chống lao đang trì trệ và thiếu hụt nghiêm trọng. Tổng kinh phí hiện có (5,9 tỷ USD) chỉ đáp ứng được 27% mục tiêu hàng năm cần thiết vào năm 2027. Việc cắt giảm viện trợ quốc tế từ năm 2025 đe dọa trực tiếp đến những thành quả đã đạt được.
- Điểm sáng đổi mới: Đang có sự mở rộng trong việc sử dụng các xét nghiệm nhanh (54%), các công cụ hỗ trợ bởi AI và triển vọng từ 18 loại vaccine đang được thử nghiệm lâm sàng.
1. Tổng quan
Bệnh lao là một bệnh lây nhiễm do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis - MTB) gây nên. Bệnh lao có thể gây tổn thương ở tất cả các bộ phận của cơ thể, trong đó lao phổi là thể lao phổ biến (chiếm 80-85%), nguồn lây chính cho người xung quanh. Bệnh lao lây qua đường không khí do hít phải các hạt bụi nhỏ có chứa vi khuẩn lao được sinh ra khi người mắc lao phổi trong giai đoạn tiến triển ho, khạc, hắt hơi. Vào ngày 24 Tháng 3 năm 1882 tại Berlin, Robert Koch đã công bố việc phát hiện ra vi khuẩn lao, mở ra con đường chẩn đoán và chữa khỏi căn bệnh này.
Báo cáo toàn cầu về bệnh lao năm 2024 của Tổ chức Y tế Thế giới(WHO) cung cấp đánh giá toàn diện và cập nhật về dịch bệnh lao, cũng như tiến trình phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị bệnh ở cấp độ toàn cầu, khu vực và quốc gia. Điều này được thực hiện trong bối cảnh các cam kết, chiến lược và mục tiêu phòng chống lao toàn cầu.
Gánh nặng Bệnh lao Toàn cầu năm 2024
Tình hình mắc bệnh và tử vong
Trong năm 2024, bệnh lao tiếp tục là một trong 10 nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn thế giới.
- Số ca mắc mới (Incidence): Khoảng 10,7 triệu người (khoảng dao động 9,9–11,5 triệu). Tỷ lệ mắc bệnh là 131 ca trên 100.000 dân.
- Số ca tử vong: Tổng cộng 1,23 triệu người, bao gồm 1,08 triệu người âm tính với HIV và 150.000 người sống chung với HIV (được phân loại chính thức là tử vong do HIV/AIDS).
- Đối tượng bị ảnh hưởng: Nam giới chiếm 54%, phụ nữ chiếm 35% và trẻ em chiếm 11% tổng số ca mắc.
- Tỷ lệ tử vong (Case fatality rate): Được ước tính ở mức 11,5%.
Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tập trung can thiệp vào các khu vực gánh nặng cao, đặc biệt là ở tám quốc gia chiếm hơn hai phần ba số ca mắc bệnh lao toàn cầu: Ấn Độ, Indonesia, Trung Quốc, Philippines, Pakistan, Nigeria, Bangladesh và Cộng hòa Dân chủ Congo.
Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm đến công tác phòng chống lao thông qua nhiều chính sách và hành động cụ thể. Công điện số 25/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác phòng chống lao và Công văn số 1393/TTg-KGVX của Thủ tướng Chính phủ: V/v tăng cường công tác phòng, chống bệnh lao cùng các văn bản chỉ đạo liên quan đã tạo động lực quan trọng thúc đẩy các hoạt động phòng chống lao trên toàn quốc.
Nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và Bộ Y tế, Chương trình Chống lao Quốc gia đã triển khai nhiều hoạt động phát hiện, chẩn đoán và điều trị bệnh lao gắn với hệ thống khám chữa bệnh, đồng thời tăng cường truyền thông để huy động sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội, giảm kỳ thị và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân.
Năm 2025, số bệnh nhân lao phát hiện là trên 119 nghìn ca (theo số liệu báo cáo của CTCLQG), chiếm 63% tổng số ca mắc mới ước tính có trong cộng đồng. Theo TCYTTG phát hiện ít nhất 70% số bệnh nhân có trong cộng đồng, điều trị khỏi ít nhất 85% số bệnh nhân lao phát hiện thì dịch tễ lao mới giảm từ 5%-10% mỗi năm. Khu vực phía Nam tình hình phát hiện bệnh lao cao nhất trong cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca lao phát hiện trên toàn quốc, cần tăng nguồn lực đầu tư cho công tác phòng chống lao tại những khu vực này. Mặc dù vậy, tình hình dịch tễ bệnh lao tại nước ta còn rất nặng nề, TCYTTG (năm 2025) ước tính Việt Nam có khoảng 184.000 bệnh nhân lao mới, 9.400 bệnh nhân lao kháng thuốc và hàng năm có khoảng 12.000 người tử vong do lao. Việt Nam xếp thứ 12/30 nước có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới và đứng thứ 10/30 nước có gánh nặng bệnh lao kháng thuốc cao nhất thế giới.
Với kỳ vọng từ năm 2026, người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời được lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời. Đây là bước đi quan trọng nhằm phát hiện sớm bệnh tật, giảm gánh nặng chi phí y tế cho người dân. Để đạt được mục tiêu chấm dứt bệnh lao, cần có sự ủng hộ và cam kết mạnh mẽ của lãnh đạo các cấp, sự phối hợp của các ban, ngành, đoàn thể và toàn xã hội, nhằm bảo đảm nguồn tài chính bền vững và triển khai đồng bộ các can thiệp phòng, chống lao từ Trung ương đến địa phương
Bệnh nhân bị mắc bệnh Lao nếu được phát hiện và điều trị kịp thời sẽ khỏi hoàn toàn giúp chúng ta ngăn chặn nguồn lây lan tại cộng đồng. Bệnh nhân không được phát hiện và điều trị kịp thời là gánh nặng cho gia đình mà còn là nguồn lây lan đáng lo ngại cho cộng đồng.
- Khi có các triệu chứng như sau phải đến ngay cơ sở y tế để khám và xét nghiệm kịp thời:
2. Bệnh lao phổi có lây không?
- Lao phổi là một bệnh lây truyền giữa người sang người thông qua đường hô hấp.
- Những người bị bệnh lao phổi, hoặc lao thanh quản, phế quản, khi ho sẽ khạc ra vi khuẩn lao có trong những hạt nước bọt li ti, hoặc các hạt bụi nhỏ. Những người tiếp xúc với bệnh nhân lao sẽ dễ dàng hít vào và gây bệnh tại phổi.
- Ngoài ra, môi trường sống hay ẩm ướt và ô nhiễm khói bụi, sẽ tạo điều kiện để vi khuẩn lao có thể phát triển và gây bệnh.
- Trong ăn uống, nếu sử dụng nguồn thực phẩm có chứa vi khuẩn lao cũng rất có thể bị nhiễm lao. Tiếp xúc chất thải chứa vi khuẩn lao cũng khiến con người bị lây nhiễm.
3. Chẩn đoán bệnh lao.
Căn cứ trên các triệu chứng của bệnh nêu trên như: sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi trộm đêm, mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, bác sĩ sẽ đồng thời khám phổi và toàn thân, có thể chỉ định một số xét nghiệm như:
- Chụp X-quang phổi, CT- scanner phổi.
- Nhuộm soi đờm trực tiếp để tìm AFB.
- Xét nghiệm sinh học phân tử: Xpert MTB/RIF, Xpert MTB/RIF Ultra, LPA, Truenat MTB-RIF, Xpert MTB/XDR…
- Nuôi cấy tìm vi khuẩn lao.
Để chẩn đoán xác định bệnh lao phổi, cần có ít nhất 1 mẫu có AFB(+) và hình ảnh X-quang nghi lao hoặc khi có 2 mẫu đờm (+).
Xét nghiệm phát hiện lao đồng thời phát hiện tính kháng thuốc: Xpert MTB/RIF; Xpert MTB/RIF Ultra; …
Hình ảnh Lao phổi trên X-quang (hình A) và CT scanner ngực (hình B)
4. Điều trị bệnh lao.
- Bệnh nhân điều trị lao theo Chương trình chống Lao của Bộ Y tế, thời gian điều trị tùy thuộc vào độ tuổi, vị trí nhiễm bệnh và tình trạng kháng thuốc…
- Bệnh nhân lao phổi cần tuân thủ theo phác đồ điều trị, uống thuốc đầy đủ và đúng liều lượng, đặc biệt không được tự ý ngưng sử dụng thuốc khi các triệu chứng bệnh biến mất.
- Bệnh lao phổi nếu không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến một số biến chứng như: tràn dịch màng phổi, tràn khí màng phổi, ho ra máu.
5. Phòng ngừa bệnh lao.
Lao phổi là một bệnh truyền nhiễm, do đó, để phòng bệnh lây lan, có thể áp dụng một số biện pháp sau:
- Tiêm vacxin BCG cho trẻ để phòng bệnh lao.
- Khi ra ngoài hoặc tiếp xúc với người bệnh nên sử dụng khẩu trang.
- Thường xuyên rửa tay sạch sẽ, trước và sau khi ăn.
- Che miệng khi hắt hơi.
- Không dùng chung đồ và vật dụng cá nhân với người bệnh.
- Người bị bệnh lao phổi cần tránh lây nhiễm cho những người xung quanh bằng cách đeo khẩu trang, khi ho hoặc hắt hơi phải che miệng, không ngủ chung phòng, không đến những nơi có đông người, khi khạc đờm phải khác vào một nơi quy định, đờm hoặc các vật chứa nguồn lây bệnh phải được hủy đúng phương pháp.
- Thường xuyên vệ sinh sạch sẽ nơi ở và nơi làm việc, nơi người bệnh lao phổi sống nên có nhiều ánh nắng mặt trời.
- Xây dựng chế độ ăn uống khoa học, hợp lý, sinh hoạt lành mạnh, nghỉ ngơi đầy đủ, thường xuyên tập luyện thể dục thể thao, tránh sử dụng các chất gây nghiện như rượu, bia, thuốc lá, khám sức khỏe theo định kỳ để phòng bệnh lao.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế 2024- Hướng dẫn Chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh Lao .
2. Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh- Bệnh Học Lao (2015).
3. WHO 2024- Global tuberculosis report 2024
4. Official American Thoracic Society/Centers for Disease Control and Prevention/Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guidelines: Treatment of Drug-Susceptible Tuberculosis
BS. Nguyễn Vĩnh Thân - Khoa Nội tổng hợp
Bệnh viện Đa khoa khu vực Thủ Đức
